Bomen herkennen in de winter

January 22, 2018

Waar ik erg van houd in de winter, is dat de vormen van bomen zo mooi zichtbaar zijn. Het is wat lastiger om de boom te herkennen omdat het blad ontbreekt. Door goed naar de knoppen, de schors en het wintersilhouet te kijken kom je een heel eind. Ook bloemen, de 'katjes' (mannelijke bloemen) en/of de vrouwelijke bloemen van sommige bomen - bijvoorbeeld elzen (Alnus spp.), met de elzenpropjes, verraden welke boom het is.

Kenmerken van knoppen zijn goed bruikbaar voor determinatie van bomen in de winter. Al ver voor de bladval zijn de knoppen voor het volgende jaar al aangelegd. Zo'n knop heeft één of meer knopschubjes, soms voorzien van een waterwerend laagje. Al vroeg in het jaar, nog in de winter gaan de knoppen zwellen onder invloed van de toename van het licht en de temperatuur. Er bestaan meerdere soorten knoppen: eindknoppen, van waaruit een nieuw stuk tak groeit - en soms bloemen -, zijknoppen en de zogenaamde slapende knoppen (reserve knoppen). De eindknoppen zijn zwaarder en dikker dan de andere knoppen en zitten, zoals de naam al aangeeft, aan het eind van een tak. De zijknoppen kunnen tegenover elkaar aan de tak zitten; afwisselend links of rechts van de tak of ze staan alle kanten op. Slapende knoppen groeien nog niet uit, maar doen dat pas na de winter; na een periode van droogte of verwonding.

Iedere boom heeft zijn eigen, unieke knoppen. De knoppen zitten alleen of in een trosje aan de tak, zoals bij de zomereik (Quercus robur), Amerikanse eik (Quercus rubra) en de zoete kers (Prunus avium). Ze hebben diverse kleuren: rood, bij linden (Tilia), tamme kastanje (Castanea sativa) en Noorse esdoorn (Acer platanoides), groen, bij de gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus), bruin - en groot en plakkerig - wie kent ze niet?! - bij de witte- en rode paardekastanje (Aesculus hippocastanum en Aesculus x carnea), zwart, bij de gewone es (Fraxinus excelsior) en soms meerdere kleuren: groen met rood, bij de amberboom (Liquidambar styraciflua Sweetgum) en de gewone - en Oosterse plataan (Platanus × acerifolia en Platanus orientalis).

De knoppen verschillen ook in vorm: rond, bij de iepen (Ulmus spp.) of langwerpig, bij de beuk (Fagus sylvatica) en de haagbeuk (Carpinus betulus) of ze hebben hun eigen, specifieke vorm, zoals bij de pluimes (Fraxinus ornus); de knoppen zijn gewelfd en dicht bedekt met grijs dons. De twee buitenste knopschubben zijn erg donker.

Soms heeft de boom (nog) helemaal geen knoppen! De witte acacia (Robinia pseudoacacia), bijvoorbeeld, krijgt pas laat knoppen, in maart.

De schors, het dode, buitenste deel van de bast, is ook een bruikbaar kenmerk voor determinatie. Schors is er in allerlei verschillende kleuren en structuren: glad, ruw, gebarsten, afbladderend, gestreept, met stekels, etc. Veel boomsoorten zijn al direct te herkennen aan hun schors: de berk (Betula spp.) is een makkelijk te herkennen boomsoort, met z'n witte bast. Of de plataan (Platanus spp.), met afschilferende bast in bruin- en groentinten die doet denken aan het camouflagepatroon van legerkleding. Ook de kogelronde 'bolletjes' - de vruchthoofdjes -, die het hele jaar door in de boom hangen zijn een typerend kenmerk van een plataan. En ken je de valse Christusdoorn (Gleditsia triacanthos), met zijn grote doorns aan stam en takken?

Ook de dikte van de bast is karakteristiek voor een boom. Die van de beuk (Fagus sylvatica) is zo dun dat de boom erg gevoelig is voor zonnebrand. 

De Engelse Woodland Trust site staat van alles over wintertakken. Men ontwikkelde onder meer een aardige kaart met getekende voorbeelden van wintertakken: http://www.woodlandtrust.org.uk/naturedetectives/activities/2015/09/twig-id/ De kaart is eigenlijk gemaakt voor jonge natuurliefhebbers, maar ook volwassenen die bomen in de winter willen (leren) herkennen hebben er wat aan. De meest voorkomende soorten staan er op.

Een overzicht van knoppen en bast van Nederlandse loofbomen in de winter - met een 'winter sleutel' - vind je op de Bomengids.nl: https://www.bomengids.nl/winterbomen.html

Herken je de knop op de foto? 

 

 

 

 

 

 

 

Share on Facebook
Share on Twitter
Please reload