Smeerwortel

March 27, 2019

In onze omgeving staat er veel smeerwortel in de bermen en langs het water. Vorig jaar heb ik 'n jonge smeerwortel (Symphytum officinale) uit de wegberm gespit. Dat ging niet makkelijk, want de smeerwortel heeft een dikke penwortel en wortelt erg diep. Oudere planten zijn om die reden al helemaal niet in z'n geheel uit de grond te krijgen. Achtergebleven stukjes wortel lopen trouwens gewoon weer uit. 

Smeerwortel werd ooit ingevoerd uit Noord-Amerika en is hier verwilderd. De gewone smeerwortel is een vaste plant met hangende, witte tot roodpaars gekleurde bloemen. Zowel blad als stengels zijn bedekt met borstelige haartjes. De smeerwortel behoort niet voor niets tot de familie van de Ruwbladigen (Boraginaceae). Het geslacht Symphytum bestaat uit ongeveer 35 soorten die van Europa tot West-Azië voorkomen. De meeste soorten bloeien rond april-juni, met bloemkleuren die variëren van roomwit (S. grandiflorum), lichtgeel (S. cordatum), tot felblauw (S. azureum, S. caucasicum) en roodpaars (S. officinale). 

Gewone smeerwortel is een algemeen voorkomende plant in Nederland en België. Het groeit zowel in de zon als in de halfschaduw, zolang de grond maar voedselrijke en vochthoudende tot zelfs nat is. Op de hoger gelegen zandgronden en op de Waddeneilanden, met voedselarme en droge grond komt de smeerwortel dan ook niet voor. Ook in de Belgische Ardennen tref je nauwelijks smeerwortel aan.

Smeerwortel is een drachtpplant. Sommige hommelsoorten - met korte tong - boren onderin de bloemkroon, dichtbij het vruchtbeginsel, een gaatje om de nectar eruit te kunnen halen. Dit heet 'inbraak'. De honingbij maakt hier handig gebruik van! Let maar eens op als je smeerwortel in bloei ziet of er een klein gaatje in zit. Het heeft vaak een bruin randje.   

Mijn smeerwortelplantje heeft het overleefd. De plant is goed winterhard en is behoorlijk groot geworden. Soms worden ze wel een meter hoog. Smeerwortel past in een natuurlijke tuin. Bij mij staat de plant in het wat wildere stukje tuin achterin de voorjaarsborder, met o.a. speenkruid, dagkoekoeksbloem en vergeet-mij-nietjes. 

Smeerwortel is giftig. Er zitten stoffen in die de lever beschadigen, o.a. veel nitriet. Toch werd vooral de wortel in vroeger tijden veel gebruik bij botbreuken (omslagen), wonden en gewrichtsontstekingen. Er zit allantoïne in, dat het helen van wonden kan bevorderen door de stimulering van nieuwe celvorming. Smeerwortel was al bij de Oude Grieken en Romeinen als medicinale plant bekend. Plinius de Oude (24 of 25 na Chr. - 79 na Chr.) schreef in zijn 'Naturalis Historica' al over de helende eigenschappen van smeerwortel.

Smeerwortel is ook te gebruiken als meststof. Omdat hij zo diep wortelt zorgt hij voor mineralen voor andere planten (kalium, stikstof, fosfor en nog meer mineralen). De bladeren zijn ideaal om te mulchen, om er gier of vloeibare meststof van te maken of als compostverbeteraar.

Een mooie variëteit is Symphytum caucasicum, met helderblauwe bloemen (mei-juni). De S. caucasium is hoger dan de gewone smeerwortel, nl. 100-120 cm. Iets lager is Symphytum azureum. Deze heeft lichtblauwe bloemen (april-mei). Hoogte: 50-60 cm.  

Niet iedereen is enthousiast over smeerwortel in de tuin! Het zijn woekeraars, die zich snel door je tuin verspreiden. De plant zaait zich niet alleen uit, maar vermeerdert zich ook door ondergrondse wortelstokken. Als je niet oppast groet er na een paar jaar overal smeerwortel. Weghalen is lastig, omdat, zoals ik al eerder schreef, elk stukje wortel dat blijft zitten weer uitgroeit tot een nieuwe plant.

Een alternatief voor de woekerende smeerwortels is de Russische smeerwortel (Symphytum x uplandicum), een kruising tussen gewone- en ruwe smeerwortel (Symphytum officinalis x Symphytum asperum). De kleuren van de bloemen variëren van wit tot blauw en paarsblauwe (juli-aug.). Deze vormt geen zaad en maakt pollen, zodat hij elk jaar breder wordt. Hoogte: 50-120 cm.

Ik ga mijn smeerwortel in de gaten houden want ik wil niet dat hij de tuin overneemt. De S. azureum en de S. uplandicum - de Russische smeerwortel - staan op mijn wensenlijstje.

 

(Bron; Flora van Nederland; Ecohoeve 'Den Oude Kastanje'; Blog Natuurlijke moestuin - België; De Tuinen van Appeltern; Flowers in Sweden)

 

 

Share on Facebook
Share on Twitter
Please reload