Varens nader bekeken

May 25, 2019

Varens hebben prachtig groen blad en ze geven de tuin iets natuurlijks. Laatst kreeg ik van onze buurvrouw een mooie ijzervaren. Een smalle ijzervaren, om precies te zijn (Cyrtomium fortunei).

Op het internet vond ik wat meer informatie. De ijzervaren is wintergroen en heeft langgesteelde, enkel geveerde, mat lichtgroene bladeren, die samengesteld zijn uit 20 paar sikkelvormige deelblaadjes. Ahum. Geveerde. Hoe zat het ook al weer met 'geveerd'? Aanleiding om varens eens nader te bekijken.

 

Groeivormen

Varens zijn er in allerlei soorten, maten en vormen. De grootste varens zijn de boomvarens die wel meer dan 14 m hoog kunnen worden. Een bekende tuinvaren is de lichtgroene struis- of bekervaren (Matteuccia struthiopteris), waarvan de bladeren in een beker of trechtervorm bij elkaar staan. Het blad ontrolt zich vanaf één centraal punt. Bij oudere bekervarens groeit dit groeipunt uit tot een soort 'stammetje' van dood materiaal (zie foto), dat steeds hoger boven de grond gaat uitsteken en heel gevoelig is voor vorst.

De meeste varens groeien met kruipende wortelstokken (rhizomen). Deze varens hebben geen bekervorm met centraal groeipunt, maar het blad groeit aan het eindpunt van de rhizomen. De wortelstokken kunnen zowel op als in de grond 'kruipen'.

Er bestaan ook beker vormende varens die zich via lange uitlopers verspreiden. Soms tot wel tien meter of nog verder van de oorspronkelijke moederplant. De struisvaren is er zo eentje.

Oude - en jonge bekervarens ^ 

De gewone eikvaren groeit met kruipende rhizomen. Het blad is enkel geveerd (visgraat motief) ^  

 

Bladvormen

Varens kennen naast verschillende groeivormen heel veel verschillende bladvormen. Het blad van varens is langer dan breed en vaak verdeeld en/of geveerd, oftewel in meer of wat mindere mate ingesneden. Dit zijn de belangrijkste bladvormen:

  • enkelvoudig of niet ingesneden blad;

  • veerdelig blad;

  • enkel geveerd blad;

  • enkel geveerd veerdelig blad;

  • dubbel geveerd blad;

  • drievoudig geveerd blad

Slechts een paar varens hebben niet-ingesneden, enkelvoudig blad, zoals de tongvaren (Asplenium scolopendrium). Meestal zijn de bladeren veerdelig ingesneden. Bij veerdelig blad bereiken de insnijdingen de middennerf niet. De dubbelloof varen (Blechnum spicant) is een varen met veerdelig gevormd blad.

Voorbeelden van varens met enkel geveerd blad zijn de smalle ijzervaren (Cyrtomium fortunei), de gewone eikvaren (Polypodium vulgare) en de steenbreekvaren (Asplenium trichomanes) - zie foto's hieronder en hierboven. Bij deze varens staan de deelblaadjes in twee rijen en doen denken aan een visgraat motief. 

De inheemse mannetjesvaren (Dryopteris filix-mas) en wijfjesvaren (Athyrium filix-femina) zijn te herkennen zijn aan hun dubbel- tot driedubbel geveerd blad. 

Smalle ijzervaren, met enkel geveerd blad ^

Steenbreekvaren, met enkel geveerd blad ^

Mannetjesvaren met dubbel- tot drievoudig geveerd blad ^

 

De bladvorm van varens kan in detail nog meer verschillen. Bladranden kunnen gaafrandig, gegolfd of gekarteld zijn. De bladtextuur leerachtig, bepoederd, gekroesd, enz.

De bladkleur van varens is overwegend groen, al zijn er ook soorten met andere bladkleuren, zoals de apart gekleurde Japanse regenboogvaren (Athyrium niponicum 'Metallicum ). De bladeren van deze varen zijn zachtgroen met paars en zilverwit. De rode sluiervaren of herfstvaren (Dryopteris erythrosora) heeft jong, oranje uitlopend blad dat later in kleur varieert van groen tot bruinachtig.

De bladsteel van varens kan kort of lang en stevig of teer zijn. Net zoals de wortelstok is de bladsteel vaak beschubt. De kleur en de vorm van deze schubben is kenmerkend voor sommige varensoorten.

Ook het aantal vaatbundels in de bladsteel en hun vorm zijn typerend voor bepaalde varens. Zo heeft het blad van de adelaarsvaren (Pteridium aquilinum), die op veel plaatsen als een lastig onkruid wordt beschouwd, een typische dubbele adelaar-tekening als je de bladsteel onderaan afsnijdt! 

 

Sporen en broedbollen

Varens hebben geen bloemen en vormen dus ook geen zaad. Ze vermenigvuldigen zich via uitlopers, broedbollen aan het blad, maar vooral via sporen. Sporen zijn zeer fijne stofdeeltjes die in sporen-hoopjes (spori) worden gemaakt. Bij de meeste varens zitten de spori aan de onderkant van de bladeren. Elke varensoort heeft haar eigen specifieke spori patroon. Door de vorm van de sporenhoopjes, de bladvormen en de schubben aan de bladsteeltjes kun je de verschillende soorten varens uit elkaar houden. 

Andere soorten varens hebben aparte bladeren met sporen, zoals de struisvaren, waarbij in het najaar de bruine, sporendragende aren verschijnen. Varens produceren sporen in overvloed, die verspreid worden door de wind. Slechts een klein gedeelte hiervan groeit uit tot volwassen plant omdat de groeiplek aan een aantal voorwaarden moet voldoen, zoals constante vochtigheid, de juiste temperatuur, de juiste hoeveelheid licht en de juiste grondsoort. Op een gunstige plek groeit de spore uit tot voorkiem (gametophyte), een hartvormig orgaantje van ongeveer één cm groot en maar één cel dik. De gametophyte is uiterst gevoelig voor uitdroging. De voorkiem heeft zowel mannelijke als vrouwelijke organen en als de eicel en zaadcellen rijp zijn kunnen de zaadcellen, als er zich voldoende vocht rondom de voorkiem bevindt (dauw, regendruppels), de eicel bereiken en deze bevruchten. Pas dan begint de groei van de echte varen!

Sommige varens hebben broedbollen, een soort weefseluitstulpinkjes die zelfstandig tot een nieuwe, volwassen varen kunnen uitgroeien. De broedbolletjes kunnen op verschillende plaatsen zitten; aan de top van het blad of bovenop het blad. Ook langs de centrale steel van het blad of langs de zijnerven kunnen broedbollen groeien.

Bij enkele zachte naaldvarens (Polystichum sefiferum) ontwikkelen de broedbollen zich al aan het blad tot mini plantjes voordat ze contact met de grond krijgen. Later, bij het ouder worden en/of afsterven van het blad komen de varentjes op de grond terecht en daar groeien ze verder. 

Dubbele rij oranjebruine spori van de gewone eikvaren ^

 

Voor elke plek een varen

Voor elk schaduwrijk plekje, droog of nat, zuur of juist kalkrijk, bestaat er een varen. Varens houden alleen niet van tocht en wind. Er zijn mooie soorten voor de tuin. Bedenk wel, dat sommige varens kunnen uitgroeien tot flinke exemplaren! 

  1. Mannetjesvaren (Dryopteris filix-mas) - een inheemse, bladverliezende varen die groen blijft tot de eerste vorst. Doet het bijna overal, op een vochtige of juist droge standplaats. Hoogte: 80-100 cm. Standplaats: halfschaduw - schaduw. Verdraagt wat meer zon als de grond wat vochtiger is. Is zeer winterhard;

  2. Geschubde mannetjesvaren of niervaren (Dryopteris affinis) - inheemse varen en een van de meest voorkomende varens. Groeit in lichte, vochtige loofbossen, lang slootkanten en greppels en heeft lichtgroen blad met behaarde bladsteel. Is half wintergroen (bij zachte winters blijft de varen groen). Hoogte: 30-80 cm. Voor in halfschaduw - schaduw in licht vochtige en humusrijke grond. Is zeer winterhard;

  3. Vrouwtjesvaren (Athyrium filix-femina) - inheemse varen die van oorsprong in vochtige bossen voorkomt. Verlangt dus wat vochtiger grond en verkleurt mooi geel in het najaar! Hoogte: 100 cm. Standplaats: halfschaduw - schaduw. Verdraagt wat meer zon als de grond wat meer vocht bevat. Winterhard;

  4. Struisvaren of bekervaren (Matteuccia struthiopteris) - deze varen, die van nature voorkomt van Midden-Europa tot Oost-Azië, is een bekende tuinvaren (zie foto). Het lichtgroene blad groeit in 'bekers' die 's winters afsterven. De aren met sporen blijven staan. Hoogte: 75-100 cm. Voor in halfschaduw - schaduw. Zelfs diepe schaduw wordt goed verdragen! Winterhard. Breidt zich uit door uitlopers. Heeft een voorkeur voor licht vochtige grond maar doet het ook in wat drogere aarde, zolang deze maar voedselrijk is;

  5. Zachte naaldvaren (Polystichum setiferum) - een wintergroene varen. Is in Nederland zeldzaam in het wild en staat op de Nederlandse Rode lijst. Komt uit West- en Zuid-Europa en wordt veel in de siertuin gebruikt. De bladen zijn dubbel veerdelig tot dubbel geveerd. Hoogte: 50-60 cm. Kan tegen droge schaduw en groeit op de meest lastige plekken in de schaduw of halfschaduw. Winterhard.

  6. Tongvaren (Asplenium scolopendrium) - dit is een wintergroene, inheemse varen. Hoogte: 40-50 cm. Groeit op oude, beschaduwde, vochtige tot natte muren, zoals sluis-, gracht- en kademuren. Een gemakkelijke varen;

  7. Steenbreekvaren (Asplenium trichomanes) -  inheems en beschermd, wintergroen varentje (zie foto). Heeft behoefte aan kalk. De steenbreekvaren vind je vaak op oude, kalkhoudende muren en rotswanden, maar ook wel in bosgreppels. Hoogte: 15 cm. Lichte zon - halfschaduw - schaduw. Is heel geschikt voor in of op een stapelmuurtje op het noorden. De varen kan heel slecht tegen droogte. Winterhard. N.b.: het is mij tot nu toe nog niet gelukt een steenbreekvarentje lang in leven te houden. Misschien moet ik er eens eentje langs de muur van het huis proberen?!

  8. Eikvaren (Polypodium vulgare) - een inheemse en wintergroene varen die vaak op op eiken en wilgen groeit. Heeft maar weinig water nodig! Hoogte: 25-30 cm. Halfschaduw. Voor in droge tot vochthoudende, goed doorlatende grond. Is zeer winterhard. Zie foto;

  9. Koningsvaren (Osmunda regalis) - schitterende, inheemse varen die meer dan een eeuw oud kan worden. Heeft een opgaande groeivorm en prachtig loof met een mooie herfstverkleuring. Hooge: 100 - 150 cm. Standplaats: halfschaduw - schaduw. Verlangt humusrijke grond. Is zeer winterhard;

  10. Herfstvaren of rode sluiervaren (Dryopteris erythrosora) - het jonge blad is koperachtig gekleurd en vormt een mooi contrast met het oudere, groene blad. Halfwintergroen. Hoogte 50 - 70 cm. Voor in de halfschaduw in niet te droge, humusrijke grond. N.b.: bij mij is de varen doodgegaan in de winter, maar hij stond in pot (droog) en niet beschut tegen de wind.

(Bron: Floron verspreidingsatlas vaatplanten; Wikipedia; Dailymail - Why I've fallen for ferns; Nederlandse Varenvereniging - Alles over varens; Wilde Weelde; Dutchflowerlink; Willaert boomkwekerij, België De Tuinen van Appeltern)

 

Share on Facebook
Share on Twitter
Please reload