Kaardebol

September 4, 2019

Er is nog een stekelige plant die ik graag in de tuin wil hebben: de grote - of wilde kaardebol (Dipsacus fullonum). Voor wie 'm niet kent of niet zo 1-2-3 voor de geest kan halen: het zijn van die hoge, statige planten met stekelige bladeren en stengels en opvallende, grote bloemhoofdjes. Hierin bloeien in de zomer de lila bloempjes die in een krans rond de 'bol' zitten. 

De kaardebol is een plant die zeker niet mag ontbreken in een natuurlijke tuin. Kaardebollen zijn niet alleen mooi om te zien als ze bloeien (juli - september),  maar ook de stekelige zaaddozen zien er prachtig uit. Daarnaast hebben veel dieren er wat aan. Het zijn echte bijen-, hommel- en vlinder- planten en in de herfst en winter komen de puttertjes (Carduelis carduelis) erop af om de zaden eruit te peuteren. Veel kevertjes en spinnetjes vinden 'n plekje tussen de afgestorven plantenresten om te overwinteren.

In Nederland komen drie soorten kaardebollen voor:

  1. grote kaardebol (Dipsacus fullonum);

  2. kleine kaardebol (Dipsacus pilosus);

  3. slanke kaardebol (Dipsacus strigosus).

De bloemen van de kleine kaardebol zijn wit en hun bloemhoofdje is bolvormig. De kleine kaardebol is tamelijk zeldzaam en groeit in kalkrijke grond (Limburg). De slanke kaardebol, die van nature in Rusland voorkomt, lijkt op de kleine kaardebol maar heeft violette i.p.v. witte bloemknoppen en grotere bloemhoofdjes. De plant is hier zeldzaam.

Op vakantie in Engeland brak ik een uitgebloeide kaardebol af en stopte 'm in een boterhamzakje (er stonden er genoeg lang de plas, zie foto). Thuisgekomen legde ik de kaardebol met zakje en al in de bijkeuken. Toen ik vandaag de zaadjes eruit wilde schudden zag ik dat de kaardebol beschimmeld was. Dat was niet zo gek, want het begon net te regenen toen we bij de plas aankwamen (..). Alle moeite voor niks! Gelukkig vertelde I. mij dat ze kaardebolzaad voor me had (van de grote kaardebol en nog een andere uitheemse soort). 

Het is het gemakkelijkst om kaardebollen als plant te kopen. Zaaien doe je ze in de zomer. Je kunt ze eerst in een tray of zaaibed zaaien en dan later uitplanten. Het zijn tweejarige planten, in het eerste jaar ontwikkelt zich het bladrozet en het jaar erop verschijnen de stengels en de bloemen. Het is een gemakkelijke wilde plant voor in de zon tot halfschaduw die het overal wel doet, zolang het maar niet te droog is.

 

Vleesetende plant

Met de grote kaardebol is iets bijzonders aan de hand: de bladeren zitten met een komvormige voet aan de stengels vast. Deze bladoksels vangen als kommetjes regenwater op. De plant scheidt hierin een zoet sap af dat insecten lokt. Wanneer ze van het water drinken raken ze verdoofd en verdrinken. Ze leveren, nadat ze door bacteriën worden afgebroken, de plant meststoffen (mineralen) op. Bepaalde insecten - muggenlarven - blijven soms leven en kunnen zich zelfs in het water dat in de bladvoeten achterblijft voortplanten.

Is de kaardebol een vleesetende plant? De plant profiteert immers van de vertering van de insecten in de stengelbekers! De discussie hierover is al een aantal decennia gaande. Volgens sommige onderzoekers voldoet de grote kaardebol aan de criteria om tot de carnivore - of zeker tot de semi carnivore - planten gerekend te worden. Andere onderzoekers beweren dat dat nét even te ver gaat, als is de plant daar in evolutionair opzicht zeker naar op weg. Feit is dat de kaardebol voordeel heeft van de afgestorven insecten en hierdoor zowel grotere - als méér zaden produceert.

N.b.: de kleine kaardebol heeft geen bladeren die aan de voet vergroeid zijn, waardoor er geen kommetje zit dat gevuld is met water zoals je dat bij de grote kaardebol aantreft. 

 

Kaarden

De nauw verwante weverskaarde (Dipsacus sativus), een ondersoort van de grote kaardebol (D. fullonum), werd vroeger gebruikt en om textiel te ruwen. Daarvoor werd de plant wel gekweekt. Hiertoe werden een aantal gedroogde bloemhoofdjes in een kruisvormige houten houder bevestigd. Later zijn er zelfs speciale machines ontwikkeld voor het ruwen van weefsels met behulp van de kaardebol. De bloemhoofdjes werden hiervoor op stalen pennen geregen. Een dergelijke machine is nog te zien in het Nederlands Textielmuseum te Tilburg. Als wol- of vlaskaarde is de weverskaarde nooit gebruikt omdat de stekels van deze zaadbol daar niet sterk genoeg voor zijn.


(Bron: Natuurvereniging Eiland IJsselmonde; Wikipedia; Flora van Nederland; Het Hunebed Nieuwscafé; Evidence In Carnivory Of Teasel - In Defense of Plants) 

Grote kaardebol, beschimmeld ^ 

Grote kaardebollen, Big Waters Nature Reserve, Newcastle-upon-Tyne 

Ander soort kaardebol in de tuin van I., waarvan ik zaad kreeg ^

 

 

 

 

Share on Facebook
Share on Twitter
Please reload